De hopeloze stand van zaken in Hervorming Jeugdzorg

Recent noteerde NRC maar weer eens dat het Nederlandse jeugdzorg systeem faalt en vooral dat er al jaren niet veel aan gedaan wordt (NRC ‘In het nieuws’ 3/4 januari 2026).

Bijna 5 jaar geleden heeft de Denktank Jeugdsprong, waarin vooral jongeren zelf, met grote ervaring met diezelfde jeugdzorg en de professionals, de mensen om wie het echt gaat, zou je zeggen, al een goed plan uitgebracht en kunnen aanbieden aan de toenmalige staatssecretaris van Ooijen. Men weigert daarnaar te luisteren, maar vooral durft men gewoon niet door te pakken. Het probleem in Nederland is niet te weinig overleg, maar te veel en vervolgens niet durven doorpakken, waardoor datzelfde overleg alleen maar een excuus tot uitstel wordt. De voornaamste reden is dat dat vooral leiderschap vraagt in het tegen bestaande belangen en weerstanden in te gaan, wat nu net niet in die cultuur van praten, vergaderen en compromissen bakken thuishoort. Polderen is daarmee een achterhaalde routine en reflex van bestuurlijk Nederland, omdat het vooral die leemlagen inschakelt en het woord geeft. In dit geval ten koste van onze kwetsbare jeugd met grote problemen.

Hier dus maar mijn samenvatting van dat manifest en de stagnerende stand van zaken.

Samenvatting

Het manifest van de denktank Jeugdsprong (mei 2021) (https://publicspace.nl/manifest-de-jeugdsprong-gelanceerd/) pleit voor een fundamentele heroriëntatie op jeugdzorg: een verschuiving van bureaucratische en politieke regie naar een systeem waarin cliënten en professionals zelf richting geven aan hulp, ondersteund door landelijk georganiseerde kaders, versterkte eerstelijnsvoorzieningen, transparante mentale gezondheidssteun, en een geïntegreerde veiligheidsorganisatie binnen het jeugdstelsel.

(Grote) Ondersteuning en (te weinig) impact

Het manifest werd door heel veel verschillende groepen ondertekend en ondersteund, waaronder honderden jeugdzorg professionals, ervaringsdeskundigen, onderwijsprofessionals en vakbonden.

Het is op 17 mei 2021 gelanceerd in een persconferentie op het hoofdkantoor van FNV.

Het is meteen per motorbrigade aangeboden aan de toenmalige informateur van het nieuwe aankomende kabinet. Naast een fraaie foto van de vertrekkende motorbrigade, vind u hier ook een goede strategische samenvatting, passend bij de filosofie en missie van Public SPACE tegenover het inadequate ‘polderen’: https://publicspace.nl/denktank-jeugdsprong-de-oogst/.

Het was verheugend dat we het stuk opnieuw mochten aanbieden op 15 maart 2022 aan de juist benoemde staatssecretaris Van Ooijen. Dat gebeurde op het Malieveld tijdens de stakingsmanifestatie van duizenden jeugdzorg professionals, tegelijk met een massale werkonderbreking door het hele land. Van Ooijen maakte daarmee een goede start: het was hoopgevend dat hij daar was en naar de bezorgde professionals wilde luisteren en het manifest wilde bestuderen.

Vervolgens kwam hij kort daarop met een eigen visie, waarin we vooral zagen dat zijn departement geen verstand van jeugdzorg heeft en hij zelf ook het spoor bijster was: https://publicspace.nl/hervormingsplannen-jeugdzorg-te-vaag-en-te-weinig-kennis-van-de-praktijk-van-jeugdzorg/.

Daarna bleek maar weer eens dat ons zogenaamde ‘polderen’ vooral de verkeerde kant op kijkt:

• We werden actief geweerd uit het officiële polderoverleg,
• Met onze ideeën en vooral de samenhang daartussen werd niets gedaan, sterker nog;
• Men entameerde vooral veel ‘nader onderzoek’ (waar dus geen reden, maar ook absoluut geen tijd meer voor is).

Kortom de basis analyse van Public SPACE, als onafhankelijke denktank, ook van de overheid en de polder, werd weer eens bewezen: polderen past niet meer bij de moderne tijd, omdat het de gevestigde belangen en instituten uit het verleden teveel beschermd, terwijl strategische (dat wil zeggen: vooruitkijkende) doorbraken in denken en besluitvorming nodig zijn.

SAMENVATTING OP HOOFDLIJNEN

Kernboodschap: fundamentele verandering in het jeugdzorgstelsel

Het manifest stelt dat het huidige jeugdzorgstelsel in Nederland niet voldoende functioneert: het leidt tot hoge werkdruk, bureaucratie, lange wachttijden, inefficiënte samenwerking en onvoldoende focus op wat kinderen, jongeren en gezinnen werkelijk nodig hebben. De oplossing moet niet alleen meer geld zijn, maar een herstructurering van rollen, verantwoordelijkheden, besluitvorming en financiering.

Strategische uitgangspunten:

• Zet cliënten (ouders, kinderen, jongeren) en professionals zelf zoveel mogelijk aan het roer van hun eigen trajecten.
• Ontwikkel een nieuwe bestuursfilosofie (“flip the system”) waarin praktijkkennis en -ervaring centraal staan in plaats van beleidsstructuren en bureaucratische regels.
• Beëindig systemen en structuren die de autonomie, professionaliteit en samenwerking ondermijnen.

Tien concrete aanbevelingen in het manifest

Het manifest bevat tien aanbevelingen die samen een hernieuwd jeugdzorgstelsel beogen. Bij deze de belangrijkste punten in beknopte vorm:

1. “Flip the system” – professionals en cliënten centraal

• Professionals én cliënten krijgen verantwoordelijkheid en zeggenschap over hulpverlening.
• Relatie en samenwerking tussen gezin, kind en professional staat centraal.

2. Preventie en drukverlichting

• De druk op de gespecialiseerde jeugdzorg moet omlaag via betere preventieve voorzieningen buiten de jeugdzorg.
• Investeren in voorveldvoorzieningen en vroegsignalering.

3. Lokale eerstelijnsvoorzieningen

• Iedere gemeente moet een sterke, deskundige, gezaghebbende en vooral professionele en onafhankelijke eerstelijnsvoorziening voor jeugd hebben (wat haaks staat op veel uitbestedings praktijken van veel gemeenten).

4. Specialistische zorg op vraag

• (Hoog)specialistische hulp sluit zoveel mogelijk aan op wat de eerstelijnsvoorzieningen en gezinnen nodig hebben.
• Financiële verantwoordelijkheid voor specialistische zorg ligt bij het Rijk (niet bij gemeenten).
• De kennis en research over de kwaliteit, impact en efficiency van deze vormen van gespecialiseerde jeugdzorg wordt juist niet gedecentraliseerd, maar nationaal behouden en verder ontwikkeld. Hiervoor zijn gemeenten qua schaal en middelen niet groot genoeg, maar door het lokaal te weinig voorkomen van dit type zorg, ook niet deskundig genoeg.

5. Integratie van Veilig Thuis en Raad voor de Kinderbescherming

• Deze organisaties worden samengevoegd tot één veiligheids- en beschermingsorganisatie om versnippering tegen te gaan en duidelijkere lijnen te creëren.

6. Verbeterd klacht- en tuchtrecht

• De positie van cliënten wordt versterkt via aanpassing van klachtenprocedures en beroepsregels.

7. Verlengde jeugdzorg tot 27 jaar

• Ondersteuning wordt mogelijk verlengd tot 27 jaar om continuïteit te waarborgen tijdens de overgang naar volwassenheid en niet een formele leeftijd doorslaggevend te maken in de noodzakelijke afwegingen rond continuïteit van hulpverlening.

8. Landelijke kaders en achteraf toezicht

• Vooraf landelijke eisen aan jeugdzorg; daarna toezicht achteraf in plaats van voorafgaand bureaucratisch en vooral administratief toezicht.

9. Ministerie voor Jeugd en Gezin

• Een dedicated ministerie moet de integrale regie over jeugdbeleid en jeugdzorg krijgen (de juistheid van deze aanbeveling lijkt inmiddels bewezen)

10. Digitalisering en innovatie

• Systemen worden beter afgestemd op de praktijkbehoeften van professionals en cliënten.

Governance en systeemverandering

Naast de concrete punten benadrukt het manifest dat:

• Decentralisatie alleen niet werkt zonder een gemeenschappelijke visie en samenwerking op nationaal en lokaal niveau.
• Het stelsel moet minder bureaucratisch en meer lerend en flexibel worden — gericht op de praktische behoeften van gezinnen en professionals.